OM SHRI MAHA LAKSHMYAI NAMAH
(spreek uit: OOM Sjrie mahaa Laksjmjai namaha)

Toen ik van 4-MAVO naar 4-HAVO verhuisde, kreeg ik het vak economie in mijn lespakket. Ik herinner mij de eerste les nog heel goed. De leraar trachtte ons duidelijk te maken dat het grondbeginsel van de economie ‘schaarste’ was. De wet van schaarste. Het waren de jaren 70, vrijheid van meningsuiting stond nog hoog in het vaandel en vrijwel de gehele klas viel over de brave leraar heen. Wij waren oprecht verontwaardigd, vonden dat die stelling dat alles op schaarste was gebaseerd nergens op sloeg. Er was kort daarvoor een oliecrisis geweest, maar in de praktijk had niemand daar iets van gemerkt, behalve dan dat de benzine duurder was geworden. Maar als puber had je daar ook nog niet veel mee te maken. Schaarste deed ons denken aan bittere armoede, derde-wereld-landen, iets van vroeger. Misschien dat een paar leerlingen in de klas wisten wat schaarste en armoede was, maar de meesten van ons hadden niet het idee dat we al te veel tekort kwamen. Maar ja, wij waren ook geen economen, wij hadden nog niet gestudeerd. We werden enkel geacht te leren herhalen wat de geleerden ons kwamen vertellen. Op zulke momenten kreeg ik als jonge blaag van 16, die voor het eerst een beetje zelf ging nadenken, het onbestemde vermoeden dat ik op school heel veel informatie kreeg, waar ik helemaal niet om gevraagd had en ook niet nodig had voor de school van het leven zelf. Dat de essentie van het (economisch) leven gebaseerd is op het idee dat alles een product is en producten schaars zijn, leek mij maar een pessimistische en bovenal onjuiste gedachte.

En nu, meer dan 50 jaar later kijk ik daar nog steeds zo tegenaan. Ondanks dat energie, schone lucht, schone aarde, werk, welvaart en welzijn, vrede en vrijheid schaars lijken, misschien zelfs helemaal afwezig schijnen te zijn, ben ik er volledig van overtuigd dat de hele schepping is gebaseerd op overvloed! Geld is schaars wordt beweerd door politici en economen en ondertussen draaien de digitale geldpersen op volle toeren. Is het leven werkelijk gebaseerd op schaarste en moeten we derhalve min of meer vechten voor ons bestaan?

Laten we eens een kijkje nemen in het Indiase godendom en in het bijzonder de godin Lakshmi eens nader beschouwen. Wellicht dat we de zaken dan in een ander daglicht kunnen plaatsen.

Misschien minder bekend dan de drie-eenheid Brahma – Vishnu -Shiva, respectievelijk uitdrukking gevend aan begin, voortzetting en einde van de schepping, zijn de vrouwelijke uitdrukkingsvormen hiervan. Man en vrouw gaan altijd samen in het indiase godenpantheon. Brahma is getrouwd met Sarasawati, Parvati is de gemalin van Shiva, en Lakshmi vormt een koppel met Vishnu.

Lakshmi en Vishnu vertegenwoordigen dus het instandhoudend principe in de  schepping. In de naam Lakshmi ligt een hele wereld aan betekenissen besloten. Het eerste deel ‘ Lak’  drukt ‘ waarnemen, begrijpen, weten’ uit. Mi staat voor ‘ doel, kans’. Samen betekent het: Het doel en de zin van het bestaan kennen, begrijpen èn realiseren. Lakshmi staat ook voor ‘gunstig voorteken’. Op afbeeldingen zie je haar met in haar 1^e rechter- en linkerhand een opengebloeide lotusbloem. In deze duale wereld van voorspoed en tegenslag, succes en mislukking zijn in Lakshmi de paren van tegenstellingen verenigd. In haar zijn geen tegenstrijdige belangen aanwezig. De lotusbloem is ook symbool van voorspoed en bevrijding. Met een gevend gebaar rollen uit haar 2e rechterhand vele gouden munten. Het ons bekende woordje ‘luxe’ is een afgeleide van Lakshmi. In haar andere linkerhand houdt ze een grote vaas of pot vast, gevuld met wijsheid hier op aarde opgedaan. Meestal staat het voorvoegsel ‘Shri’ aan het begin van haar naam. Het woord Shri drukt goddelijke glans, schoonheid, waardigheid, voorspoed en overvoed uit.

In de verhalen over Laksmi wordt ze immer geprezen om haar belangeloosheid, onbaatzuchtigheid, onzelfzuchtigheid. Ze geeft en ze geeft en ze geeft. Ze geeft uit overvloed. Ze vraagt niet, ze geeft. In de verhalen over haar komen mensen naar haar toe met vragen. En zij geeft, tot in het oneindige is zij in staat te geven. In haar is geen spoor van angst tekort te komen, armoede te lijden, schaarste te kennen. 

Lakshmi vereren betekent, net zoals de godin, al je kwaliteiten inzetten, je leven geheel belangeloos aan de scheppingskracht ter beschikking stellen. 

Misschien ken je het Gebed van Sint Fransiscus. Daar staat oa; Laat mij liefde brengen waar haat heerst, laat mij licht brengen waar duisternis heerst, laat mij vreugde brengen waar droefenis woont, laat mij vergeven wie mij beledigde. Want het is door te vergeven dat wij vergiffenis zullen ontvangen. Want het is door te geven, dat wij zullen ontvangen.

Wellicht omdat we al zolang geloven, geleerd hebben, geconditioneerd zijn dat schaarste de norm is, het leven een ratrace, een strugle for life waar enkel de beste overwint, doet het idee dat de schepping, het leven gebaseerd is op overvloed, ongeloofwaardig aan.

Hoofdstuk 1 van ‘ De kern van de economie’ van professor Heertje, ik zal de naam van de auteur en de titel van het leerboek nimmer vergeten, leerde ons dus dat het economisch leven gebaseerd is op schaarste. De yogafilosofie staat hier haaks tegenover. In het 4^e hoofdstuk van de Yogasutra staat dat deze wereld een uitdrukking is van de overvloed van de scheppingskracht.

Is het leven op schaarste gebaseerd, dan zijn angst, ambitie, hebzucht, wedijver, afgunst, haat en nijd en oorlog nooit ver weg. En met alle angst voor oorlog, economische crisis, klimaatcrisis, stikstofcrisis, energiecrisis, gezondheidscrisis (gevaar! het virus is nog steeds onder ons) die over ons wordt uitgestort, is het bijna ondenkbaar, onbevattelijk dat deze geweldige schepping, deze schitterende aarde voorkomt uit de overvloed van de scheppingskracht.

Wij zijn nu een paar weken in Frankrijk, in een onooglijk klein, afgelegen gehucht in het departement de Drôme. Het is een ruig, verlaten gebied. Je zou kunnen zeggen dat er schaarste heerst. De paar akkers die er zijn, liggen tegen steile hellingen aan en zijn niet eenvoudig te bereiken en bewerken. Er is geen wifi en de dichtstbijzijnde zendmast geeft maar een zwak signaal. Het eerste dorpje met een winkeltje (let op de beperkte openingstijden) ligt op 12 kilometer afstand. Het heet niet toevallig Saint-Nazaire-le-Désert. Het café-restaurant gaat pas in april weer open. Wat een schaarste vergeleken met de winkels en cafees in Arnhem! Verkeer is er nauwelijks. Maar ook: wat een overvloed! Een overvloed aan ruimte en aan stilte. Een stilte zó intens dat het ruisen van de rivier die haar weg omlaag zoekt en de uil die haar roep in de avond laat horen, die stilte enkel nog meer doet accentueren. En als tijdens een wandeling aan het eind van de middag plots twee adelaars zich uit de rotswand losmaken en geruisloos en moeiteloos naar de overkant van het dal vliegen, is er het besef van de volheid van de schepping. Als vanzelf lossen alle conflicten in de buiten- en binnenwereld op. Er is enkel nog ruimte, een tijdloze, grenzeloze ruimte.